Biosekuriteit aan die Voorpunt: Die Beskerming van Suid-Afrika se Varkbedryf teen Bek-en-Klouseer en Afrika-varkpes
By Leeché Storm, AFGRI Animal Feeds
Suid-Afrika se varkbedryf staar tans een van sy grootste biosekuriteitsuitdagings in dekades in die gesig. Met bevestigde gevalle van bek-en-klouseer (BKS) by varke en die voortdurende bedreiging van Afrika-varkpes (AVP), word produsente regoor die land – dikwels teen groot koste – daaraan herinner dat biosekuriteit nie meer opsioneel is nie. Dit is die hoeksteen van oorlewing vir varkboerdery in ’n hoërisiko-siekte-omgewing.
’n Veranderende siektebeeld
Histories is varke as sekondêre rolspelers in Suid-Afrika se BKS-verhaal beskou – ’n siekte wat hoofsaaklik met beeste en buffels geassosieer word. Daardie persepsie het egter verander. Teen die einde van 2025 is bevestigde uitbrekings van BKS by varke in die Vrystaat, Noordwes en KwaZulu-Natal aangemeld. Veeartsenykundige owerhede het gewaarsku dat varke, hoewel hulle nie langtermyn-draers van die virus is nie, onder intensiewe produksietoestande as kragtige versterkers van die virus kan optree.
Terselfdertyd bly AVP ’n voortdurende en waarskynlik selfs groter bedreiging. Anders as BKS is daar geen kommersieel beskikbare entstof teen AVP nie. Die siekte veroorsaak uiters hoë vrektes en lei tot onmiddellike kwarantyn- en beheermaatreëls wat dikwels in die verlies van die hele kudde eindig. Sedert 2019 het Suid-Afrika herhaaldelike AVP-uitbrekings buite die histories afgebakende beheersone ervaar. Provinsies soos Gauteng, die Vrystaat, Noordwes en die Wes-Kaap is geraak, met nuwe gevalle wat steeds gedurende 2025 en vroeg in 2026 aangemeld is.
Waarom biosekuriteit belangriker as ooit is
Die gekombineerde druk van BKS en AVP word reeds regdeur die varkvleiswaardeketting gevoel. Volgens die South African Pork Producers’ Organisation (SAPPO) het uitbrekings van hierdie siektes gelei tot die uitskot van tienduisende varke, ontwrigtings in slaglogistiek en ernstige beperkings op beide plaaslike voorsiening en uitvoergeleenthede.
Vir individuele plase kan selfs ’n enkele biosekuriteitsbreuk verwoestende gevolge hê. Beide BKS en AVP versprei doeltreffend deur indirekte roetes, insluitend besmette voertuie, klere, toerusting, voer en selfs voedselafval. In die geval van AVP kan die virus vir maande in varkprodukte en in die omgewing oorleef, wat praktyke soos die voer van kombuisafval of onbeheerde besoekertoegang besonder gevaarlik maak.
Verstaan die risikoroetes
Doeltreffende biosekuriteit begin met ’n begrip van hoe siektes ’n varkeenheid binnedring. In Suid-Afrika sluit die grootste risikoroetes die volgende in:
- Dierebewegings, veral varke wat uit onbekende of informele stelsels afkomstig is sonder ’n bevestigde gesondheidstatus.
- Menslike beweging, insluitend plaaswerkers, kontrakteurs, diensverskaffers en besoekers wat moontlik met ander vee in aanraking was.
- Voertuie en toerusting, veral veevervoervoertuie en gedeelde gereedskap.
- Voer en afval, insluitend besmette voerbestanddele of die onwettige voer van kombuisafval aan varke.
- Kontak met wilde diere, soos kontak met vlakvarke of indirekte blootstelling in gebiede wat met die natuurlike AVP-siklus geassosieer word.
Biosekuriteit in die praktyk: Hoe goeie biosekuriteit lyk
Goeie biosekuriteit gaan nie net oor duur infrastruktuur nie – dit gaan oor konsekwente, gedissiplineerde gedrag. Sleutelbeginsels sluit die volgende in:
Beheerde toegang: Plase behoort volgens ’n streng beleid van “slegs noodsaaklike besoekers” te funksioneer. Toegangspunte moet duidelik afgebaken wees, met besoekerregisters, beskermende klere en doeltreffende voetbaddens of higiënestasies.
Kwarantyn en aankope: Alle nuwe varke moet vir minstens 14 dae in kwarantyn geplaas word, met daaglikse gesondheidsmonitering. Produsente word aangemoedig om slegs by betroubare verskaffers aan te koop wat oor volledige naspeurbaarheid en bewegingsdokumentasie beskik, in ooreenstemming met die Wet op Dieresiektes.
Voertuig- en toerustinghigiëne: Voertuie wat varkeenhede binnegaan of verlaat, moet deeglik skoongemaak en ontsmet word. Waar moontlik behoort op- en aflaai by die grens van die plaas plaas te vind eerder as binne die produksiegebied.
Bewusmaking van personeel: Plaaswerkers staan op die voorpunt van siektevoorkoming. Opleiding om vroeë kliniese tekens te herken – soos mankheid en blase by BKS, of skielike vrektes en koors by AVP – kan reaksietyd aansienlik verkort en verdere verspreiding beperk.
Die rol van regulering en aanmelding
Beide BKS en AVP is beheerde siektes ingevolge Suid-Afrikaanse wetgewing, en enige vermoedelike geval moet onmiddellik by staatsveeartsenydienste aangemeld word. Bewegingsbeheer, sonering en siektebeheergebiede is wetlik afdwingbare maatreëls wat gebruik word om uitbrekings te beperk en onaangetaste gebiede te beskerm. Hoewel hierdie maatreëls ekonomies uitdagend kan wees, is dit noodsaaklik vir nasionale siektebeheer en die uiteindelike herstel van marktoegang.
Veeartsenykundige owerhede beklemtoon ook die belangrikheid van akkurate rekordhouding en naspeurbaarheid, veral met betrekking tot veilings en vee-agente, aangesien swakhede in hierdie stelsels as bydraende faktore tot siekteverspreiding geïdentifiseer is.
Die pad vorentoe
Suid-Afrika se varkbedryf funksioneer in ’n komplekse omgewing waar kommersiële, kleinskaalse en informele produksiestelsels langs mekaar bestaan. Siektes onderskei nie tussen plaasgroottes of produksiemodelle nie, en biosekuriteitsgapings op enige plaas hou ’n risiko vir alle produsente in. Hoewel vordering gemaak is met die verfyning van varkspesifieke BKS-protokolle en verbeterde toegang tot beheerde slagfasiliteite, sal die langtermyn-volhoubaarheid van die bedryf afhang van ’n gesamentlike verbintenis tot biosekuriteit.
Die boodskap is duidelik: in ’n era van aanhoudende grensoorstygende dieresiektes is biosekuriteit nie meer bloot ’n nakomingsvereiste nie – dit is ’n besigheidstrategie. Vir Suid-Afrikaanse varkprodusente bly waaksaamheid, dissipline en samewerking met veeartsenykundige owerhede die sterkste verdediging teen bek-en-klouseer en Afrika-varkpes.
.png)
